Ik vertaalde het gedicht Wintermorgen van de Russische schrijver Aleksandr Poesjkin en schreef er een artikel over. Dit is gepubliceerd in literair magazine De Parelduiker, winter 2025, in combinatie met de illustraties. Tenslotte illustreerde ik ook het omslag van het tijdschrift.

Zoals wel meer schrijvers was Aleksandr Poesjkin afkomstig uit een adellijk nest. Hij studeerde aan het lyceum in Tsarskoje Selo bij St.-Petersburg en maakte vrienden op de officiersopleiding. Zijn levenslust, scherpe geest, humor en zijn romantisch verlangen om de hartstochten volop de ruimte te geven heeft hem vele liefdes opgeleverd – en flink in de problemen gebracht.
Poesjkin was tamelijk ‘liberaal’ of ‘modern’ in zijn opvattingen en sympathiseerde met de dekabristen die, enigszins ironisch zou je kunnen zeggen, onder invloed van de Franse Verlichtings­idealen na de Russische veldtocht van Napoleon, staatsrechtelijke vernieuwingen en een einde aan de autocratie nastreefden.
De tsaar verbande hem wegens zijn soms kritische en scherpe teksten naar de Kaukasus. Daar zette hij zich aan de vertelling in strofen Jevgeni Onedin. Ook zocht hij zijn officiersvrienden op en deed enthousiast mee met de gewapende strijd tegen Turken en Tsjetsjenen. De bergvolkeren worden door Poesjkin aangeduid als ‘wilden’. We kennen hem ook als een loyale verdediger van het Russisch imperialisme.
Hij was een vernieuwer van de Russische literaire taal. Na afloop van zijn verbanning en terugkeer naar St.-Petersburg werd hij kamerheer bij de tsaar en mocht hij zich in het winterpaleis (nu de Hermitage) bezighouden met geschiedschrijving. Hij beschreef onder meer de opstand van de boerenleider Poegatsjov in de achttiende eeuw, tijdens het bewind van Catharina de Grote.
Behalve schrijven en vrouwen versieren had Sergejevitsj een nog gevaarlijker hobby: duelleren. Dat kostte hem uiteindelijk zijn leven en hij liet een vrouw met vier jonge kinderen achter.
Maar hij heeft wel zijn levenslust onsterfelijk gemaakt – die is goed navoelbaar in zijn romans en poëzie. Het verzameld werk is in uitstekende vertalingen van Hans Boland verschenen; goed leesbare sprankelende taal (tal van boeken bij uitgeverij Papieren Tijger en ‘De Canon’ bij Van Oorschot). Als je dat leest ben je verkocht.
___
De haat-liefde verhouding van Russische machthebbers met kunstenaars in het algemeen en schrijvers in het bijzonder, kent een eeuwenoude traditie. In Rusland staan de kunsten weliswaar in hoog aanzien; kinderen leren talloze gedichten uit hun hoofd en sommige schrijvers zijn heel geliefd. Ze kennen de noden van de gewone mensen en de lezers leven mee met de personages. En hier komt het : omdat auteurs de macht van het woord hebben, kunnen ze het volk beïnvloeden. Ten gunste van de zittende macht – of juist om die te bekritiseren, dat is een beetje tricky. Schrijvers die in het gareel bleven konden in de Sovjettijd aanspraak maken op staatssubsidies en metrostations die naar ze werden vernoemd. Maar als ze iets te kritisch waren, liepen ze reëel gevaar om als vijand van het volk te worden bestempeld, met een scala aan repercussies in het vooruitzicht, waaronder liquidatie, de gevangenis, uitwijzing naar het buitenland, groteske rechtszaken, strafmaatregelen tegen familie, inbeslagname van eigendommen, vergiftiging en uiteraard verbanning naar Siberië. En nu in de oorlogsjaren, terwijl de knoet er overheen gaat, is er weer een uittocht van schrijvers naar veiliger oorden.
___
In de tijd van de Sovjetunie zijn er talloze openbare plekken, pleinen, straten naar culturele figuren zoals Poesjkin vernoemd. Het verspreiden van de Russische eenheidscultuur was een strategie om de eenheid in het hele rijk te stimuleren en lokale culturen, die door het centrale bestuur in Moskou als gauw als ondermijnend werden gezien, te verzwakken. Ook in Oekraïne. Juist Oekraïne, omdat dat cultureel, historisch en economisch als onmisbaar deel van het rijk werd gezien (zowel het tsarenrijk als de Sovjetunie). Geen wonder dat in het hedendaagse Oekraïne dat voor zijn soevereiniteit vecht, de borstbeelden en naambordjes van pleinen en straten worden ontmanteld. Daar kan Poesjkin niks aan doen, kun je zeggen, want die is al bijna twee eeuwen dood. Maar in een andere tijd en een andere context kan een kunstenaar die door de vijand politiek wordt ingezet, door een andere partij als problematisch worden ervaren.
___
Na de Maidan-opstand en de inname van de Krim door Rusland in 2014, verwachtte ik dat we nog wel veel met Rusland te maken zouden krijgen. Het leek me een goed moment om te beginnen met het volgen van lessen Russisch. Want wat kende ik nou van Midden- en Oost-Europa? In Nederland is de blik altijd overzee gericht, naar het westen. Voor de scheepvaart, de handel, en de Amerikaanse cultuur. Zelfs Duitsland is voor velen vrij onbekend. Het leek me een mooi vooruitzicht om die schrijvers die ik nog kende van vertalingen uit mijn middelbareschooltijd ook eens in de oorspronkelijke taal te lezen en bij te dragen aan het begrip van het oude en nieuwe Slavische cultuurgoed. Dat de Russische leider, die unheimisch maar tamelijk stabiel leek, zó’n gruwelijke afslag zou nemen en de bruggen met Europa zou saboteren had ik natuurlijk niet aan zien komen. Intussen had ik al wel gedichten van Poesjkin uit mijn hoofd geleerd en ideeën gekregen voor illustraties. De ondraaglijke zoetheid van het romantische gedicht ‘Wintermorgen’ verdient op zijn minst wat kanttekeningen, en misschien kan er een verhaal aan toegevoegd worden waarin naast liefde en dood ook de bittere realiteit van Siberische strafkampen en slavenarbeid een plek heeft.

Wintermorgen

Vorst en zon, een prachtig dagje!
Jij lieverd slaapt nog –  nou, wat dacht je?
De tijd is nu, schoonheid, sta op!
Oogjes open, zalige blikken
Laat het ochtendlicht niet stikken
Ga als de noordse ster voorop!

Je weet nog hoe de sneeuwstorm woedde
En wolkend in de nacht voortspoedde
De maan een bleke vlek, beschaamd
In baggergelig hemelduister
En jij zat treurig en vol huiver
Maar nu dan… kijk eens uit het raam:

Onder hemelsblauwe wijdten
Liggen prachtige tapijten
Van sneeuw te glanzen in de zon
In ‘t zwarte bos, kaal en doorschijnend,
Vertoont de spar zijn groene twijgen,
En onder het ijs glinstert de bron.

Als barnsteen glanst nu heel de kamer
Verlicht door haardvuur, want het gaat er
Vrolijk knetterend aan toe.
We liggen bij de kachel, denkend
Maar als ik nu de slee laat brengen
En daar het bruine paard voor doe?

We glijden door de sneeuw vanochtend
Vriendin, en geven de hartstochten
Van ‘t paard-galop de vrije lijn
Op naar de uitgestrekte velden
Het bos dat zich zo groen deed gelden
Tot aan de oever, prachtig fijn